San Agustín, actor y testigo de la cultura popular pagana. Mitografía romana y literatura profana en las obras del obispo de Hipona

Autores/as

  • Julio César Calvo Herráiz Autor/a

DOI:

https://doi.org/10.63628/cdra.v235i2.241

Palabras clave:

San Agustín, cristianismo, paganismo, mitología, Virgilio, Cicerón, Salustio

Resumen

Se estudia el protagonismo de San Agustín como mitógrafo de los dioses romanos. Esa intención exegética se refleja en La ciudad de Dios, donde utiliza la obra varroniana Antiquitates rerum humanarum divinarumque en su invectiva contra el paganismo, y en un gran número de sus obras, en las que se aprecia la transmisión y exégesis de esos mismos dioses. Su ánimo racionalista nace de su formación en las artes liberales y, especialmente, de su vasto conocimiento de la literatura profana, cuyo eco recoge, al tiempo que se vale de ella para evaluar y denostar los rescoldos de la cultura popular pagana, aún presentes en la sociedad romana del tránsito del s. IV al V, en un ambiente de progresión hegemónica del pensamiento cristiano.

Referencias

AGAND, R., De Varronis rerum divinarum libris I, XIV, XVI ab Augustino in libris De civitate Dei IV, VI, VII exscriptis, Lipsiae 1896.

BASTÚS, J., “Suplemento al Diccionario histórico-enciclopédico”, Barcelona 1833.

BEARE, W., La escena romana. Una breve historia del drama latino en los tiempos de la República, E. J. Prieto (trad.), Buenos Aires: Ed. Universitaria 1972.

BUFFIÈRE, F., Les mythes d.Homère et la pensée grecque, Paris 1956.

CALVO, J. C., “Ovidio y San Agustín: una conjetura sobre la ausencia explícita del poeta en la obra del santo”, en FALQUE, E., y MUÑOZ. M. J (eds.), Ovidio 2000 años después, Estudios Clásicos, Anejo 4 (Madrid 2018) 201-212.

— Mitología clásica y cultura pagana en la obra de San Agustín (tesis doctoral), director Vicente Cristóbal López, Madrid: UCM 2020, 296-299.

CALVO MADRID, T., San Agustín, Obras completas XL, BAC 551,

CAMERON, A., The Last Pagans of Rome, N. York: Oxford University Press 2010. DOI: https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199747276.001.0001

CICERON, De Legibus

— De natura. deorum

— De oratore

— Orator ad Brutum

— Tusculanarum disputationum libr V

CIPRIANI, N., El influjo de Varrón sobre el pensamiento antropológico y moral de los primeros escritos de San Agustín, J. Anoz (trad.), Augustinus vol. 55, 218-219 (2010) 241-275. DOI: https://doi.org/10.5840/augustinus201055218/2192

— “El De philosophia de Varrón en las obras de San Agustín anteriores al De civitate Dei ”, Augustinus vol. 55, 218-219 (2010) 463-490. DOI: https://doi.org/10.5840/augustinus201055218/21911

CHADWICK, H., “Augustine on Pagans and Christians”, en BEALES, D., and BEST, G. (eds.), History, Society and the Churches: Essays in Honour of Owen Chadwick (1985) 9-27.

COURCELLE, P., La figura e l’opera de Terenzio Varrone Reatino nel “De civitate Dei” di Agostino, Napoli 1969.

DAL COVOLO, E., «“Ego sum via et veritas” ( Jn 14,6). "Argumentaciones patrísticas sobre la verdad"», Díaz Sánchez-Cid, J. R. (trad.), Actas del I Forum Internazionale de la Pontificia Academia de Teología (2002) 98.

DROGE, A. J., Homer or Moses? Early Christian Interpretations of the History of Culture, Hermeneutische Untersuchungen zur Theologie 26, Tübingen: P. Siebeck 1989.

ENNIO, The Annals of Q. Ennius, O. Skutsch, N. York 1986.

EUSEBIO DE CESAREA, Chronicon: interpretatio Eusebii Caesariensis / edita per beatum Hieronymum et ipsius Prosperique additiones de temporibus [Manuscrito s. XVI], Biblioteca Digital Hispánica, BNE

GIBBON, E., Historia de la decadencia y caída del Imperio Romano, ed. abrev. Dero A. Saunders, Carmen Francí (trad.), Barcelona: Alba Editorial 2001.

HORACIO, Epodon liber

LABRIOLLE, P. de, La reaction païenne, París 1942.

KAHLOS, M., Debate and Dialogue: Christian and Pagan Cultures c. 360-430, University of Helsinki, Aldershot: Ashgate 2007

KLINGSHIRN, W., Cultural Geography en A Companion to Augustine, ed. VESSEY. M. and REID, S., Oxford: Blackwell Publishing Ltd. (2012) 24-39. DOI: https://doi.org/10.1002/9781118255483.ch3

LACTANCIO, Divinarum Institutionum Libri VII

LAURAND, L., Manuel des études grecques et latines II, París 1960.

LIM, R., “Christianization, Secularization, and the Transformation of Public Life”, en Rousseau, P. (ed.), A Companion to Late Antiquity (2009) 497-511 DOI: https://doi.org/10.1002/9781444306101.ch33

— “Augustine and Roman Public Spectacles”, en VESSEY (2012) 138-150. DOI: https://doi.org/10.1002/9781118255483.ch11

MARROU, H-I. Historia de la educación en la Antigüedad, Yago Borja de Quiroga (trad.), Madrid: Akal 1985.

HOMERO, Odisea

PEPIN, J., "La teología tripartita de Varrón y la interpretación alegórica": Augustinus 2 (1957) 331-365. DOI: https://doi.org/10.5840/augustinus19572727

PIC, A.., "San Agustín y la impietas de Cicerón. Estudio del De civitate Dei 5, 9.", trad. J. Anoz, Augustinus vol. 44, 172-175 (1999) 193-202. DOI: https://doi.org/10.5840/augustinus199944172/17521

QUINTILIANO, Institutio oratoria.

RIGGS, D., “Christianizing the Rural Communities of Late Roman Africa”, en Drake, H. A. (ed.), Violence in Late Antiquity, Ashgate (2006) 297-308.

RUIZ DE ELVIRA, A., Mitología Clásica, Madrid 1988.

SAN AGUSTÍN, Obras completas.

SANNA, I., L’argomento apologetico Furta Graecorum, en Problemi attuali di filosofia, teologia, diritto. Studi della Pontificia Università Lateranense per il 50º nuova sede, en Studia Lateraniensa 1 (1989) 119-143.

SCHANZER, D., Augustine and the Latin Classics, en Vessey (2012) 161-174. DOI: https://doi.org/10.1002/9781118255483.ch13

SCIBETTA, C., "Agustín, Cicerón y la semiosis de las Confessiones", Augustinus vol. 58, 228-229 (2013) 163-178. DOI: https://doi.org/10.5840/augustinus201358228/2296

SÉNECA, L.A., Phaedra.

SERVIO HONORATO , In Vergilii commentarius.Ad Georgicon

SCHWARZ, E., «De M. Terentii Varronis apud sanctos Patres vestigiis», en Jahrbücher für class. Philologie, Supplementbd 16 (1888) 405-499

SUETONIO, Vita Terentii.

TERTULIANO, Ad nationes

— Apologeticus

— De spectaculis 10,

TESTARD, M., Saint Augustin et Cicéron, Etudes augustiniennes, 1958..

ULPIANUS, Liber VII de officio proconsulis de mathematicis et vaticinatoribus..., recogido en Collatio Mosaicarum et Romanarum legum, libro VII

VALLAURI, G., Evemero di Messene. Testimonianze e frammenti con introduzione e commento, Turín 1956, pp. 38-42

VARRÓN, Antiquitatum rerum humanarum et divinarum libri XLI

VIRGILIO, Aeneidos libri XII.

— Georgicon libri IV.

Descargas

Publicado

2022-05-10

Número

Sección

Estudios

Cómo citar

San Agustín, actor y testigo de la cultura popular pagana. Mitografía romana y literatura profana en las obras del obispo de Hipona. (2022). La Ciudad De Dios-Revista Agustiniana, 235(2), 301-354. https://doi.org/10.63628/cdra.v235i2.241

Artículos similares

41-50 de 108

También puede Iniciar una búsqueda de similitud avanzada para este artículo.